1- زندگی نام? مولّف6
2- آثار7
3- جایگاه شوقی ضیف در ادبیات عربی11
4- معرفی کتاب “المقامه”12
4- 1. کتاب شناسی12
4- 2. موضوع کتاب13
4- 3. بخش‌های کتاب13
4- 3- 1. بخش اول: معنای مقامه13
4- 3- 2. بخش دوم: مقامه های بدیع الزمان همدانی13
4- 3- 3. بخش سوم: مقامه های حریری14
4- 3- 4. بخش چهارم: دیگر مقامه‌ها14
4- 4. جایگاه کتاب در دیگر تحقیقات15
5- بررسی کتاب “المقامه”15
5- 1. بررسی ساختار شکلی16
5- 1- 1. عنوان کتاب16
5- 1- 2. مقدمه کتاب16
5- 1- 3. فصل بندی کتاب16
5- 1- 4. مصادر و منابع16
5- 1- 5. فهرست کتاب17
5- 2. بررسی محتوایی کتاب17
5- 2- 1. اسلوب کتاب18
5- 2- 2. شیو? نویسنده در تألیف کتاب18
5- 2- 3. رویکرد نویسنده به موضوع19
5- 2- 4. ویژگی‌های کتاب19
بخش دوم: ترجمه کتاب “المقام?”21
مقدّم? نویسنده22
[فصل اول]: معنی “مقامه”24
1- معنی لغوی24
2- معنی اصطلاحی25
3- ویژگی‌ها و صفات26
4- در ادبیّات جهان27
[فصل دوم]: پیدایش مقامه توسط بدیع‌الزّمان29
1- بدیع‌الزّمان29
2- تألیف مقامات به دست بدیع‌الزّمان32
3- موضوع41
4-اسلوب49
[فصل سوم]: مقامه حریری61
1- حریری61
2- تألیف مقامات توسّط حریری64
3- موضوع74
4- اسلوب88
[فصل چهارم]: مقامات مختلف99
1- در طول تاریخ99
2- مقامه یازجی102
3- ویژگیها و صفات مقامات یازجی107
نتیجهگیری137
فهرست منابع138

مقدمه
هنر نویسندگی به شکل مقامات یکی از شاهکارهای نظم و نثر در زبان عربی است. این هنر از دیرباز مورد توجه نویسندگان بزرگ عرب قرار گرفت و به عرصه ای برای نشان دادن هنرنمایی بزرگانی همچون بدیع الزمان همدانی و حریری و دیگران تبدیل شد.
منابع موجود نشان می دهد که بدیع الزمان همدانی (متوفّی 398هـ .ق) نخستین کسی بوده است که این فن را ابداع نمود و اثر او تا حد زیادی در آن زمان مورد توجه همگان قرار گرفت. پس از او، نویسندگان بزرگی همچون حریری، سیوطی، زمخشری، ناصیف یازجی، ابن وردی و دیگران به همان سبک مقاماتی را به رشته تحریر در آوردند و در دوره های مختلف این هنر را به کمال و رشد بالایی رسانیدند.
نویسندگان معاصر و بخصوص دکتر شوقی ضیف نویسنده کتاب “المقامه”، سعی بر آن داشته اند که با گردآوری اخبار گذشتگان و در نهایت ارزیابی آنها، تصویر روشنی از موضوع مقامه و اسلوب و شیوه نویسندگان مقامات ارائه دهند و با تحلیل و بررسی دقیق مقاماتی همچون مقامات بدیع الزمان و حریری و از متأخرین مقامات ناصیف یازجی، این هنر را به همگان بشناسانند.
نگارنده در این اثر بر آن است که با ترجمه کتاب “المقامه” و بررسی شکلی و محتوایی آن، عملکرد نویسنده را مورد ارزیابی قرار دهد. بنابراین مطالب این رساله در دو بخش ارائه شده است. بخش نخست آن به بررسی اجمالی و معرفی زندگی نامه و آثار مؤلف کتاب و تحلیل و بررسی خود کتاب اختصاص دارد و بخش دوم آن نیز به ترجمه این کتاب پرداخته است.

ضرورت انجام تحقیق
با توجه به اینکه معرفی مقامات و شیوه داستان نویسی در زبان عربی، اهمیت خاصی دارد؛ این بررسی و ترجمه می تواند گام مفیدی در این رابطه برداشته و مورد استفاده پژوهشگران و اهل ادب و علاقمندان به هنر نویسندگی و آرایه های ادبی قرار گیرد.
سابقه و پیشینه موضوع
کتاب “المقامه” تا کنون به فارسی ترجمه نشده است و این ترجمه و بررسی، اولین اثر برگردان از عربی به فارسی در زمینه مقامات به شمار میآید. از این رو تحقیق حاضر را
میتوان گامی مفید در زمینه معرفی مقامات دانست.
تعریف مسأله و بیان سؤال‌های اصلی تحقیق
مقامات به عنوان یکی از گونه های داستان نویسی در ادبیات عربی از دیرباز، جایگاه ویژه ای را به خود اختصاص داده است. مقامه نویسی در زبان عربی از اهمیّت بالایی برخوردار است؛ زیرا مقامات در قالب داستان های کوتاه، همزمان دو هدف را دنبال می کند. یکی هدف تعلیمی و دیگری هدف داستانی و روائی است. مقامات به ویژه از جهت آموزشی برای گذشتگان اهمیت فراوانی داشته است و برای آموزش واژگان غریب و نامأنوس در مجالس درس و بحث مورد استفاده قرار میگرفته است. اگر چه آثار فراوانی پیرامون ارزش و منزلت مقامات نگاشته شده است اما مقامات دارای ابعاد بسیار گسترده تری است که بررسی آن، خواننده را به شناخت بهتری در باب فن مقامات، رهنمون می شود.
ترجمه و نقد اثر حاضر تلاشی برای معرفی بهتر فن مقامات به فارسی زبانان و علاقمندان به ادبیات داستانی است. نگارنده در این پایان نامه با ارائ? ترجمه ای از کتاب “المقامه” و افزودن بررسی و تحلیل بر مقامات تلاش نموده تا این هنر ویژه داستان سرایی را معرفی نماید.
این نوشتار در پی آن است که به سؤالات زیر پاسخ دهد:
1- کتاب مورد ترجمه از زوایای گوناگون چه ویژگیهایی دارد؟
2- تا چه میزان اصول داستان نویسی در مقامات در مقایسه با الگوهای موجود داستان نویسی رعایت شده است؟
3- اهداف نویسندگان مقامات چه بوده است؟
فرضیه‌های تحقیق
در بررسی کتاب “المقامه”، پیش فرض های زیر را در نظر داشته ایم:
1- نثر به کار رفته در مقامات، نثری مصنوع و متکلّف است.
2- ساختار و شکل گیری داستان در مقامات، شکلی منحصر به فرد و خاص است که همپوشیهایی با داستان نویسی مدرن دارد.
3- هدف نخست در نگارش مقامات، جنبه تعلیمی آن می باشد.
اهداف تحقیق
اهدافی که در ترجمه این کتاب مورد نظر است عبارتند از:
1- غنا بخشیدن به پژوهشهای انجام شده در زمینه مقامات و فنّ داستان نویسی عربی.
2- ارائه ی اثری نقّادانه در باب مقامات.
3- بررسی جنبههای مختلف لحاظ شده در مقامات، جهت درک بهتر اسلوب و ساختار آن.
بیان روش تحقیق
نگارنده در آغاز به ترجمه متن عربی کتاب پرداخت. متن کتاب المقامه یک متن اطلاعاتی به شمار می آید. در این نوع از متنها، زبان تنها به عنوان ابزاری برای بیان اطلاعات و انتقال پیام به کار گرفته می شود و به خودی خود موضوعیت ندارد؛ از این رو، روشی که در ترجم? این نوع از متون مورد استفاده قرار میگیرد روش ترجمه معنایی یا ارتباطی است.
در مقابل متنهای اطلاعاتی، متنهای توصیفی قرار دارند که زبان مبدأ و ترکیب هایی که در آن بکار رفته است موضوعیت داشته و انتقال تصویرها و صور بیانی نویسنده از اهمیت بالایی برخوردار است؛ بنابراین، روش مناسب برای ترجمه این نوع از متون، روش ترجمه لفظ به لفظ است.
البته نمی توان یک متن را کاملا اطلاعاتی یا توصیفی دانست، و به همین سبب هیچ متنی را نمیتوان بطور مطلق با یک روش خاص ترجمه کرد. زیرا در برخی از عبارات، انتقال معنا اهمیت دارد و در برخی دیگر انتقال تأثیر و پیام.
با توجه به این مسئله، در ترجمه کتاب حاضر غالباً از روش ترجمه معنایی استفاده کردهایم، با این حال کوشیده ایم تا از ترجمه تفسیری متن نیز خودداری کنیم و در حد امکان به سخنان نویسنده وفادار باشیم تا خواننده اطمینان داشته باشد که چیزی جز آوای نویسنده به فارسی برگردان نشده است.
نگارنده در بخشی جداگانه به معرفی نویسنده و آثار وی پرداخته و سپس به بررسی شکلی و محتوایی کتاب روی آورده است. این بخش در ابتدای رساله حاضر قرار داده شده است و عباراتی که برای روانی ترجمه یا زدودن پیچیدگی متن عربی به ترجمه افزوده گشته، با علامت [ ] نشان داده شده است. امید است با وجود برخی لغزشها، ترجمه این اثر بتواند ضمن آشنایی خوانندگان فارسی زبان با این هنر، گامی در شناساندن آن و معرفی نویسنده آن بردارد.

بخش اول: کلیات

1- زندگی نام? مولّف
احمد شوقی عبد السلام ضیف، معروف به شوقی ضیف به سال ???? میلادی در روستای “اولاد حمام”، از توابع استان “دمیاط شمالی” مصر دیده به جهان گشود. در این منطقه دریاچه‌ای به نام “منزله” وجود دارد. وجود این دریاچه به این منطقه، سرسبزی و طراوت و شادابی خاصی بخشیده است. مردم آن دیار نیز از دیر باز به تیز هوشی و ذکاوت و حافظ? قوی مشهور بوده اند. عده‌ای تلاش نموده‌اند علت وجود این گونه خصوصیات را در مردمان این خطّه کشف کنند و در نهایت به این نتیجه رسیده‌اند که تغذی? مردم از ماهیان دریاچ? “منزله” و سرسبزی و خرّمی آن دیار در تن و جان و روان آنها تأثیر به سزایی داشته است؛ بنا بر این شکی نیست که این شرایط اقلیمی بر استاد بزرگ ادبیات عربی نیز تأثیر گذاشته باشد و شوقی ضیف بخشی از نبوغ و موفقیت‌های خود را مدیون پرورش و رشد در این دیار زندگی بخش بداند.
علاوه بر طبیعت منحصر به فرد، شوقی ضیف در خانواده‌ای مذهبی، اصیل و شریف تربیت یافته است. پدر او فردی گرامی، بزرگوار، با سواد و فرهیخته بوده است. او در مسجد محل، حلق? درس و بحث داشته و مردم او را تکریم می‌کرده‌اند. در خانه پدرش کتابخانه‌ای وجود داشته که حاوی کتاب‌های دینی و ادبی بوده است. شوقی این کتاب ها را مطالعه کرده و از آنها بهره برده و شاید همین امر، سبب ایجاد انگیزه و علاقه در او برای تحصیل و تحقیق در تاریخ و متون دینی و ادبی شده است.
پدرش او را در مکتب خانه می‌گذارد تا به سواد آموزی و حفظ قرآن بپردازد. شوقی از همان ابتدا به خاطر هوش و نبوغ خود مورد توجه و تمجید استادان خود قرار می‌گیرد. او در مدارس دینی زادگاه خویش با علوم دینی، فقهی، نقلی، عقلی، و ادبی آشنا شد. و اکثر کتاب‌های اصلی و معروف در این زمینه‌ها را پیش استادان خود و یا به صورت خودخوان فرا گرفت.
او به سال ????م از دانشکد? ادبیات دانشگاه قاهره در مقطع لیسانس فارغ التحصیل شد. در سال ????م از پایان نام? فوق لیسانس خویش با موضوع نقد ادبی در کتاب “الأغانی” ابوالفرج اصفهانی دفاع کرد و در سال ????م دکتری خویش را با دفاع از پایان نامه‌ای تحت عنوان “الفن ومذاهبه فی الشعر” با راهنمایی دکتر طه حسین دریافت کرد. شوقی به استاد خود طه حسین علاق? فراوانی داشته و از او در برابر منتقدان دفاع می‌کرد.
او از همان سالها به تدریس پرداخت و پس از طی مدارج دانشگاهی، در سال ????م به استادی رسید. ضیف به سال ????م به عضویت مجمع اللغ? العربی? که کار فرهنگستان زبان عربی را انجام می‌دهد، انتخاب شد و از سال ????م ریاست این مجمع علمی معتبر را بر عهده داشت1.
دکتر شوقی ضیف در طول زندگی علمی خود به جوایز، نشان‌ها و افتخارات ارزشمندی دست یافت، که به موارد زیر می‌توان اشاره کرد:
1. جائزه الدول? التقدیری? فی الآداب 1979م.
2. جایز? جهانی ملک فیصل 1983م.
3. نشان درجه یک لیاقت.
4. نشان افتخار دانشگاه‌های قاهـره، اردن، صنعا، منصوره والمجلس الأعلی للثقاف?.
5. جایز? ادبی مبارک 2003م.
دکتر شوقی ضیف، چهر? نام آشنای استادان و دانشجویان ادبیات عربی در سطح جهان، در طول نزدیک به یک سده عمر خویش، پژوهش‌های فراوانی در ادبیات عربی و علوم ادبی انجام داد که حاصل آن بیش از پنجاه مقاله و کتاب است. وی با پژوهش در منابع کهن ادبیات عربی، اطلاعات وسیعی به مخاطبان خود عرض? کرد و هر تلاشی در این عرص? گسترده را نیازمند مطالع? آثار خویش ساخت. او سرانجام در غروب روز پنجشنبه، چهاردهم مارس سال 2005م در سن 95 سالگی دیده از جهان فرو بست.
2- آثار
دکتر شوقی ضیف در زمینه تاریخ ادبیات، فنون ادبی، نقد ادبی، شخصیت‌های ادبی، موضوعات ادبی و حتی نحو عربی و قرآن آثار فراوان و ارزشمندی از خود به جای گذارده است که تا کنون بارها و بارها به چاپ رسیده‌اند. این آثار عبارت اند از:
الف) پژوهش های قرآنی
سوره الرحمن و سور قصار، عرض و دراسه
ب) تاریخ ادبیات
1. العصر الجاهلی
2. العصر الإسلامی
3. العصر العباسی الأوّل
4. العصر العباسی الثانی

5. عصر الدول والإمارات، المجلد الأول: الجزیره العربیه، العراق، ایران
6. عصر الدول والإمارات، المجلد الثانی: مصر، الشام
7. الأدب العربی المعاصر فی مصر
مشهورترین آثار شوقی ضیف در زمین? تاریخ ادبیات است. از این رو مناسب است کمی در مورد روش او در تاریخ نگاری درنگ کرد. شوقی ضیف در پژوهش های تاریخی خود در ادبیات عربی به نژاد و زمان و مکان، و اوضاع سیاسی، اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و فکری اهمیت داده است، بدون اینکه از ادیب و شخصیت ادبی و استعدادهای ذاتی او غفلت کند و آنها را مورد بررسی و تحلیل قرار ندهد. او همچنین به نظری? تطوّر انواع ادبی نظر داشته و از پژوهش‌های روانشناختی و جامعه شناختی بهره برده است و به طور پیوسته بین پیشینیان و پسینیان دست به مقایسه و تطبیق زده است.
او نسبت به دوره‌های ادبی دست به ابتکار زده است و عصر عباسی را به دو دوره عباسی اول تا سال 232 هـ. ق و عباسی دوم تا سال 334 هـ. ق تقسیم کرده است. بعد از این دو دوره را تا دور? معاصر، دور? دولت‌ها و امارت‌ها نام نهاده است. زیرا طبق دیدگاه او در این دوره، حکومت عباسی از هم می‌پاشد و به دولت‌ها و امارت‌ها تقسیم می‌شود. شوقی ضیف در این دوره، ادبیات عربی را در مصر و عراق و شام و حجاز به طور جداگانه مورد پژوهش قرار می‌دهد2.

ج) فنون ادبی
1. الفن ومذاهبه فی الشعر العربی
2. الفن ومذاهبه فی النثر العربی
3. الرثاء
4. المقامه
5. الترجمه الشخصیه
6. الرحلات
د) شخصیت های ادبی
1. شوقی شاعر العصر الحدیث
2. ابن زیدون
3. البارودی رائد الشعر الحدیث
4. العقّاد
5. معی (السیره الذاتیه)
هـ) نقد ادبی
1. فی النقد الأدبی
2. فصول فی الشعر ونقده
3. النقد
و) موضوعات ادبی
1. التطوّر والتجدید فی الشعر الأموی
2. دراسات فی الشعر العربی المعاصر
3. البحث الأدبی، طبیعته، مناهجه، أصوله، مصادره
4. البطوله فی الشعر العربی
5. الفکاهه فی مصر
6. الشعر وطوابعه الشعبیه علی مرّ العصور
7. الشعر والغناء فی المدینه ومکّه لعصر بنی أمیه
ز) پژوهش های نحوی وبلاغی
1. المدارس النحویه
2. تجدید النحو
3. تیسیر النحو قدیماً وحدیثاً مع نهج تجدیده
4. البلاغه (تطور وتاریخ)

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

ح) تحقیق، تصحیح وتقدیم کتاب
1. المغرب فی حلی المغرب لابن سعید
2. کتاب السبعه فی القراءات لابن مجاهد
3. کتاب الردّ علی النحاه لابن مضاء
4. الدّرر فی اختصار المغازی والسیر لابن عبد البر
ط) آثار ترجمه شده به زبان فارسی
1. البلاغه (تطور وتاریخ): (ترجمه: محمد رضا ترکی. انتشارات سمت. تهران 1383هـ.ش)
آخرین اثر تحقیقی این استاد مصری که به فارسی برگردان شده، کتابی است به نام “تاریخ علوم بلاغت و تطور آن” ترجمه ای از کتاب “البلاغ?، تطور و تاریخ” که از بهترین و مهمترین منابع در زمین? بلاغت است. این کتاب، جدی‌ترین و گسترده‌ترین پژوهشی است که در حوز? پیشین? دانش بلاغت در دنیای اسلام صورت گرفته است. از آنجا که متون فارسی بلاغت، عمیقاً از متون عربی تأثیر پذیرفته‌اند، این کتاب در بلاغت فارسی بسیار مهم و کارآمد خواهد بود. در ضمن به کمک این اثر می توان سیر پیدایش یک نظریه یا یک اندیش? بلاغی را از آغاز تا پایان، بدون سرگردانی در لابه لای متون و حواشی کتابهای دشوار عربی، دنبال کرد. علاوه بر این، این کتاب شامل نظریات بلاغت نگاران بزرگ دیار ما، به ویژه کسانی چون عبدالقاهر جرجانی و زمخشری و فخر رازی است3.
2. الادب العربی المعاصر فی مصر: نقد وترجمه: رضا نظری. پایان نام? دوره کارشناسی ارشد. استاد راهنما: ابو الحسن امین مقدسی. دانشگاه تهران. دانشکد? ادبیات و علوم انسانی. گروه زبان وادبیات عربی. رشت? زبان وادبیات عربی. 1388هـ.ش.
پژوهش حاضر با عنوان “نقد و ترجمه کتاب: الأدب العربی المعاصر فی مصر” نوشت? دکتر شوقی ضیف فراهم گردیده است که از یک سو تلاش دارد ضمن ترجم? این کتاب به صورت ساده و روان از زبان عربی به زبان فارسی، مقصود نویسند? کتاب را بدون هرگونه کاستی به خواننده انتقال داده و او را از روند پیدایش و سیر تحول نهضت ادبی معاصر مصر از دیدگاه شوقی ضیف آگاه سازد؛ و از سویی دیگر برخی از نظریات نگارنده را مورد نقد و بررسی قرار دهد به طوری که خواننده به راحتی تسلیم نظریات مؤلف نگردد4.
3. المدارس النحویه: ترجمه: زهرا جلیلی. عضو هیئت علمی مرکز پیام نور ساوه. ناشر: ؟. محل نشر: ؟. سال نشر: بی تا.
4. العصر الجاهلی: ترجمه: علی رضا ذکاوتی قره گوزلو. انتشارات امیر کبیر. تهران. چاپ اول 1364هـ.ش.
5. البحث الأدبی: ترجمه: عبدالله شریفی خجسته. شرکت انتشارات علمی و فرهنگی. تهران. 1376هـ.ش.
3- جایگاه شوقی ضیف در ادبیات عربی
جایگاه دکتر شوقی ضیف در ادبیات عربی و جهان عرب، به خاطر تألیف آثار فراوان و ارزشمند و انجام تحقیقات گسترده در ادب و فرهنگ عربی بر کسی پوشیده نیست. از این رو در اینجا تنها به ذکر نمونه‌ای از کتاب‌هایی که به سرگذشت این ادب پژوه بزرگ پرداخته است اشاره می شود.
“شوقی ضیف ـ سیره وتحیه” عنوان کتابی است که دار النشر للجامعات مصر با اشراف دکتر طه وادی در سال 1998 م به چاپ رساند. این کتاب یادنامه‌ای است از دکتر شوقی ضیف که در طول حدود چهار سال به همت دکتر طه وادی و شاگردانش تألیف شده است. در این کتاب به سرگذشت، آثار، جایگاه و پژوهش های صورت گرفته در مورد شوقی ضیف و آثارش پرداخته شده است. این کتاب از یک مقدمه و دو بخش تشکیل شده است. بخش اول کتاب شامل پژوهشهایی می‌شود که در مورد شوقی ضیف و آثار او صورت گرفته است. این آثار به خودی خود نمایانگر جایگاه ویژ? او در زبان و ادبیات عرب است، تا جایی که دکتر طه وادی او را سیوطی عصر حاضر می‌نامد5. آثار نوشته شده درباره شوقی ضیف عبارتند از:
1. شوقی ضیف سیره عالم و مسیره إنسان: د.طه وادی
2. معی…و السیره الذاتیه: د.ماهر حسن فهمی. قطر
3. الأندلس فی نتاج شوقی ضیف: د.محمود علی مکی
4. منهج شوقی ضیف فی الدراسه الأدبیه: د.یوسف نوفل
5. منهج شوقی ضیف فی دراسه العصر العباسی: د.عصمه غویشه. الأردن
6. الرؤیه الشمولیه فی تأریخ الأدب: د.حلمی بدیر
7. جهود شوقی ضیف اللغویه: د.محمود فهمی حجازی
8. منهج شوقی ضیف فی المدارس النحویه: د.محمود یاقوت
9. ذکریاتی مع شوقی ضیف: د.أحمد الجواری. العراق
10. رحله نحویه مع أستاذی شوقی ضیف: د.مازن المبارک. سوریا
11. إسلامیات شوقی ضیف: د.النعمان القاضی
12. منهج شوقی ضیف فی البلاغه: د.منیر سلطان
13. الأصول الجمالیه فی دراسات شوقی ضیف: د.محمد عزیز نظمی
14. منهج شوقی ضیف فی دراسه شاعر العصر الحدیث: د.أحمد الخطیب. الأردن
15. النثر العباسی فی دراسات شوقی ضیف: د.سعید منصور
16. إبن الرومی بین یدی شوقی ضیف: د.أحمد عبیدان. قطر
17. شوقی ضیف و عصر الدول و الإمارات: د.سعد شلبی
18. عصر الدول و الإمارات-الأندلس: د.عاطف العراقی
19. البحث عن الشخصیه المصریه عند شوقی ضیف: د.أحمد یوسف
4- معرفی کتاب “المقامه”
معرفی کتاب با بررسی آن تفاوت دارد، اما از آنجا که بررسی هر کتاب غالباً همراه با معرفی آن صورت می‌گیرد، ما نیز در آغاز به معرفی اجمالی کتاب پرداخته و سپس به بررسی آن می‌پردازیم. در این بخش، در باره کتاب شناسی، موضوع کتاب، معرفی بخش‌های آن، روش کار نویسنده و جایگاه کتاب در مجامع علمی سخن می‌گوییم.
4- 1. کتاب شناسی
این کتاب 102 صفحه‌ای در قطع وزیری، در واقع مطالعه و تحقیق شخصی دکتر شوقی ضیف دربار? فن مقامه نویسی در ادبیات عربی است که در سال 1954م در دار المعارف مصر به چاپ رسیده و پس از آن بارها به خاطر استقبال خوانندگان تجدید چاپ شده
است. این کتاب چون با اشراف خود نویسنده چاپ شده، بی نیاز از تحقیق و تصحیح بوده است. به همین خاطر روی جلد کتاب نامی به غیر نام نویسنده به عنوان محقق یا مصحح دیده نمی‌شود.

4- 2. موضوع کتاب
کتاب “المقامه” کتابی در زمین? ادبیات عربی است که به تاریخ پیدایش و تطور فن مقامه نویسی عربی پرداخته است. در این کتاب پس از بررسی معنای لغوی و اصطلاحی، ویژگی‌ها و گستره جهانی آن، به پدید آورند? بنام آن یعنی بدیع الزمان، سپس به حریری مقامه نویس زبردست و در پایان به دیگر مقامه نویسان ادبیات عربی به ویژه یازجی پرداخته می‌شود و موضوعات وسبک مقامات آنها را مورد بررسی قرار می دهد. در این کتاب، فن مقامه نویسی یکی از شاهکارهای ادبیات عربی معرفی شده که توانسته است با ویژگی های منحصر به فرد خود موجب حفظ و اعتلای زبان عربی در جهان اسلام و حتی در دنیا شود؛ زیرا توانسته است با به کارگیری فنون زبانی و ادبی خاص از طرف مقامه نویسان زبر دست، توانایی های زبان عربی را از قوه به فعل تبدیل کند و مجموعههایی از واژگان، عبارات، تعابیر و اسالیب نغز و آهنگین و دلنشین از این زبان به یادگار بگذارد.
4- 3. بخش‌های کتاب
این کتاب علاوه بر مقدمهای مختصر، در چهار بخش تنظیم شده است که در زیر، توضیح مختصری در باره هر یک از آنها ارائه می‌دهیم.
4- 3- 1. بخش اول: معنای مقامه
این بخش به چهار قسمت تقسیم شده است: 1ـ معنای لغوی مقامه. 2ـ معنای اصطلاحی مقامه. 3ـ ویژگی های مقامه. 4ـ مقامه در ادبیات جهان.
در این بخش نویسنده معنای لغوی و اصطلاحی مقامه را در تاریخ ادبیات عربی بررسی می‌کند و پس از آن ویژگی‌های آن را بر اساس مقامه‌های بدیع الزمان و حریری بر می‌شمارد و در پایان به ورود فن مقامه نویسی به ادبیات فارسی، عبری، سریانی و اروپایی تحت تأثیر مقامه‌های عربی اشاره می‌کند.
4- 3- 2. بخش دوم: مقامه های بدیع الزمان همدانی
در این بخش شوقی ضیف، مقامه نویسیِ بدیع الزمان همدانی را مورد کنکاش قرار می‌دهد و آن را از نظر خاستگاه، موضوعات و سبک‌شناسی بررسی می‌کند. این بخش از چهار قسمت تشکیل شده است: 1ـ شرح حال بدیع الزمان. 2ـ خاستگاه و عوامل شکل گیری مقامه نزد بدیع الزمان. 3ـ موضوع مقامه های بدیع الزمان. 4ـ سبک مقامه‌های بدیع الزمان.
در این بخش نویسنده ابتدا تاریخچه‌ای مختصر از زندگی نام? بدیع الزمان ارائه می‌دهد، سپس زمین? شکل گیری مقامه‌های او را مورد ارزیابی قرار می‌دهد و معتقد است آثار پیشینیان در شکل گیری فکر مقامه نویسی تأثیر به سزایی داشته است. در پایان نیز موضوعات و سبک مقامه‌های او را مورد تحلیل قرار می دهد.
نویسنده معتقد است برخی مقامه‌های بدیع الزمان مانند مقام? “ابلیسیّه” در شکل گیری آثاری چون “التوابع والزوابع” ابن شهید اندلسی و “رساله الغفران” ابو العلاء معرّی الهام بخش بوده است. نویسنده قالب گفتگو، مسجوع بودن، گزینش الفاظ، عبارات و تعابیر، آهنگین بودن واژه‌ها و عبارات، و به هم تنیدگی آنها، فکاهی بودن، و تضمین شعر شعرا و آیه‌های قرآن و ضرب المثل‌ها را از ویژگی‌های سبکی بدیع الزمان در مقامه نویسی می‌شمارد.
4- 3- 3. بخش سوم: مقامه های حریری
در این بخش نیز شوقی ضیف مقامه‌‌های یکی دیگر از مقامه نویسان بلکه سرآمد مقامه نویسان در ادبیات عربی را مورد بحث قرار می‌دهد. این بخش نیز مانند بخش قبلی از چهار قسمت تشکیل شده است: 1ـ زندگی نام? حریری. 2ـ مقامه نویسی حریری. 3ـ موضوع مقامه های حریری. 4ـ سبک مقامه های حریری.


دیدگاهتان را بنویسید